Stichting IJselboomgaarden

Boomgaardbijeenkomsten

Terug

Boomgaardbijeenkomst Den Nul

De laatste van de acht boomgaardbijeenkomsten vond op 12 april plaats in het nieuwe Infocentrum IJssel in Den Nul. De eerste mensen waren al voor 19:00 uur aanwezig om een kijkje te nemen in het prachtige informatiecentrum. Om 20:00 startte de rondleiding langs de tentoonstelling die een mooie plek heeft gekregen op de vide van het gebouw.

De ruim 35 aanwezigen hebben met veel belangstelling geluisterd naar de enthousiaste toelichting van secretaris Rob le Rutte. Het publiek was divers en had de nodige vragen en nuttige toevoegingen. Een van de aanwezigen had vroeger zelf hoogstambomen geplukt (en deed dat overigens nog steeds, maar nu laagstam). Hij kon zich goed herinneren dat enkele perenrassen bijzonder hoog werden en dat zij zeer lange ladders gebruikten om te plukken. Een andere aanwezige had materiaal meegenomen dat in de vroegere fruitteelt werd gebruikt. Hij heeft dit laten zien en toegelicht. Een andere belangstellende heeft oude documentatie geschonken aan de stichting. De stichting is hier erg blij mee. Zo wordt het verhaal van het ijsselfruit steeds completer en behouden voor de toekomst!

Het boomgaardgesprek was wederom geanimeerd. Het ging over de manier waarop je verwerking en afzet zou kunnen organiseren. Bijvoorbeeld door het oprichten van een coöperatie. Daarnaast is er enige tijd gepraat over het feit dat de oude rassen onbekend zijn bij het grote publiek en dat men de smaak niet meer kent. Hierop werd geopperd om proeverijen te organiseren, iets wat de stichting altijd al kleinschalig doet op haar jaarlijkse sapdag in oktober.

Een kritische opmerking was dat het onbespoten hoogstamfruit er niet altijd gaaf uitziet. Dat is men tegenwoordig niet meer gewend. Ook het feit dat er maar relatief weinig aanbod van fruit per ras is zag men als lastig om de verkoop via winkels op gang te helpen, waarop iemand anders suggereerde om het fruit in de groentetassen van de natuurvoedingswinkels op te nemen.
Vervolgens werd er nog gediscussieerd over de snoei. Is het altijd nodig om intensief te snoeien? Dat deed men vroeger ook niet. Voor goede opbrengst is licht en lucht in de kroon nodig. Echter, wanneer de boom vooral een landschappelijke functie heeft kan ook worden volstaan met extensieve vormsnoei. Afhankelijk van het doel kan de snoei dus worden aangepast.

En wie voert de snoei uit? Het kost best wel veel tijd om je bomen goed bij te houden. De boomgaardbrigade kan uitkomst bieden. Zij komen langs om je bomen te snoeien. Er bestaan verschillende varianten van de brigades. Je hebt brigades die bestaan uit snoeiers die op diverse locaties langs gaan, maar ook brigades die bestaan uit boomgaardeigenaren die bij elkaar gaan snoeien. Op die manier help je elkaar en verdeel je je arbeid over een langere periode.

Tot slot kwam er nog een oproep om iets te doen met het veilinggebouw in Twello. Dit verpaupert en als er niets gedaan wordt zal het verdwijnen. Het was bij de aanwezigen niet bekend wie de eigenaar is. Daar ligt primair de verantwoordelijkheid.
Tijdens de borrel werd nog uitgebreid nagepraat over het uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden aan de boomgaard, groene diensten contracten en nieuwe mogelijkheden voor de toekomst.

De tentoonstelling blijft voorlopig in het Infocentrum IJssel staan. Iedereen die het nog wil bekijken is welkom aan de Rijksstraatweg 109 in Den Nul.

 

 

 

 

Boomgaardbijeenkomst Olst

Het moderne Holstohus in Olst was de locatie van boomgaardbijeenkomst van 4 april. Bovenin dit grote multifunctionele kulturhus was een zaaltje ingericht met de tentoonstelling over de geschiedenis van de hoogstamfruitteelt in de IJsselstreek.

De bezoekers konden zelf veel vertellen over de fruitteelt in Olst. Rond het dorp hebben nog niet eens zo lang geleden, veel boomgaarden gestaan. Dit was ook duidelijk te zien op de historische kaart van Olst. Veel bomen zijn gerooid, onder andere voor nieuwbouw van de groeiende kern.

De bezoekers hadden veel interesse voor de tentoonstelling en luisterde aandachtig naar de uitleg. Ook het aanwezige gereedschap werd grondig bestudeerd en bediscussieerd. Informeel werd er hierna verder gepraat over het verleden, het heden en de toekomst voor hoogstamboomgaarden in de IJsselstreek. Het was een heel interessante en ontspannen bijeenkomst.


                                               

 

Boomgaardbijeenkomst Terwolde

Het was gezellig druk op 28 maart in het dorpshuis in Terwolde tijdens alweer de 5de boomgaardbijeenkomst van Stichting IJsselboomgaarden. De achtergrond van de bezoekers was zeer gevarieerd, maar ze delen allemaal een interesse voor hoogstamfruitboomgaarden.

Tijdens de rondleiding werden van verschillende kanten aanvullingen gegeven op de informatie die te zien was op de panelen over de bloeitijd van het hoogstamfruit in de IJsselstreek. Een bezoeker herkende zichzelf op een van oude foto’s. Hiermee werd voor Stichting IJsselboomgaarden een gedeelte van het mysterie over de achtergrond van die foto opgelost.

De meeste bezoekers hadden zelf een boomgaard en konden mooi omschrijven waarom ze die hadden. “ Wanneer je op een nazomerdag door je tuin loopt en je kunt dan een verse appel direct van je eigen boom eten dat geeft een heerlijk gevoel’ aldus een van de boomgaardeigenaren. “Wij hebben het hebben van een boomgaard van thuis uit meegekregen. Iedereen had een boomgaard en verbouwde zijn eigen fruit, dat is voor ons vanzelfsprekend” zo verwoordde een oudere dame de achtergrond van haar boomgaard. Van een boomgaard kun je intens genieten, de boomgaard is mooi, het fruit is (meestal) lekker, je ziet de natuurwaarden van je boomgaard. “Ieder jaar begint het opnieuw, ieder jaar is anders. De spanning, hoe zal het weer zijn, krijgen we nog nachtvorst, dat is het mooie van een boomgaard.”

Het hebben van een boomgaard vergt wel geduld en liefde. Het kan soms wel 7 a 8 jaar duren voor dat je goed kunt oogsten van je boom. Jonge bomen zijn als kinderen, je moet ze in de beginjaren vertroetelen om ze later te zien bloeien. Snoeien is essentieel, er moet en goede kroon gebouwd worden. Dit is verschillend per fruitsoort en type boom. Er dient ook zorgvuldig omgegaan te worden met de onderstam. Deze beschadigen te vaak, bijvoorbeeld bij het maaien. Wanneer niet te strak wordt gemaaid, is er ook meer plek voor dieren. Kwalitatief goed pootgoed is ook erg belangrijk. Gelukkig heb je hiervoor goede boomkwekers die je ook goed kunnen adviseren over onderstammen.

Er is veel verandert in 50 jaar, maar de prijs voor de appels is nog steeds slecht. De afzet is moeilijk. Sommige boomgaardeigenaren hebben veel appels over. Een bezoeker gaf aan die appels graag te willen hebben en er ook voor te willen betalen. Hij wil dit gaan verwerken tot sap. “Dit product is zo zuiver, zo veel beter dan die rotzooi uit de supermarkt, daar moet vraag naar zijn.” De ondernemers van de Welsumse sapmobiel bevestigen dit verhaal. “Het is een prachtig product en er is veel vraag naar. Wij zijn nog bezig met de ontwikkeling van het product. We willen nog een nieuw logo en misschien ook andere verpakking.” De pakken sap zijn nu 5 liter. Sommigen vinden dat te groot. Anderen zien dat probleem niet: “Het is zo lekker, daarom is het zo op”. Voor verkoop bij een minicamping zijn de 5 liter pakken wel een probleem.  “Misschien is het een idee om de verwerking en de afzet coöperatief op te pakken, zo werden vroeger veel problemen opgelost” zo opperde een van de deelnemers. Dit voorstel werd met enthousiasme onthaald, maar de vraag wie dit zou moeten oppakken bleef onbeantwoord.

Je kunt van de appels ook drank maken. Bijvoorbeeld cider, maar ook sterker. Dit gebeurt al op kleine schaal in Nederland. Stichting IJsselboomgaarden is bezig met een project waarin wordt onderzocht welke oude appelrassen geschikt zijn voor het maken van cider.

De bezoekers zien wel mogelijkheden voor het verwaarden van de boomgaard op andere manieren dan door de producten. Maar er kleven ook nadelen aan. Wanneer bijvoorbeeld leken gaan plukken, beschadigen ze al snel de boom.

 

Boomgaardbijeenkomst in Veessen

Op 13 maart was Stichting boomgaarden te gast op camping de IJsselhoeve in Veessen. Het, direct aan de IJssel gelegen, café bij de camping was het decor van de vierde boomgaardbijeenkomst. Hier was de tentoonstelling ‘Appels en peren langs de IJssel’ te zien, dit werd gevolgd door een interessant boomgaardgesprek.

Onder de bezoekers bestond veel interesse voor de tentoonstelling  over de fruithistorie van de IJsselstreek. Tijdens de rondleiding kwamen veel aanvullingen, onder andere door de bezoekers die zelf nog op de fruitteeltvakschool hadden gezeten. Een bezoekster meende zelfs haar man te herkennen op een van de foto’s van de tentoonstelling.

Het gezelschap bestond uit veel verschillende mensen, onder andere boomgaardeigenaren, ervaringsdeskundigen,  vertegenwoordiging van de noordelijke pomologische verenging en de agrarische natuurvereniging.  Dit bonte gezelschap zorgde voor leuke gesprekken.

Bij het boomgaardgesprek werkt snel opgemerkt dat het aspect kinderarbeid miste. Veel werk in de boomgaard en bij de verwerking (bijvoorbeeld sorteren) werd vroeger door kinderen gedaan. Dat dit tegenwoordig niet meer kan, is een van de redenen dat fruitteelt niet meer rendabel is.

De bezoekers in Veessen hadden, net als bij de andere bijeenkomsten, moeite met de afzet van het fruit. Het fruit moet eigenlijk geplukt en bewaard worden, daarvoor ontbreekt de tijd en de voorzieningen. Verkoop is moeilijk. Bij huisverkoop willen mensen maar kleine hoeveelheden, daar kun je niet voor thuisblijven. Ook lever je hierdoor vrijheid en privacy in. Een kist aan de weg is een goede optie, maar dat gaat niet altijd goed. Een voordeel van verkoop aan huis is dat kinderen daarbij ook leren waar de appels vandaan komen, zeker wanneer de boomgaardeigenaar hier nog iets over kan vertellen. Een dergelijk punt kan ook interessant zijn voor een streekproductenroute. Gemeente Heerde is momenteel bezig met de ontwikkeling van zo’n route. Zulke activiteiten zijn alleen moeilijk te combineren met een baan.

Alternatieve mogelijkheden voor verkoop die werden aangegeven zijn bijvoorbeeld een digitale marktplaats of plekken waar producten bij elkaar komen en op een plek meerdere (streek)producten worden verkocht. Een voorbeeld hiervan is een biologische moestuin waar verkoop plaatsvindt. De vraag naar het fruit lijkt wel te groeien, zeker naar oude rassen. Termen als slow food, duurzaamheid en lokale consumptie worden hierbij vaak gebruikt.

Wanneer tijd ontbreekt wordt het fruit vaak niet geplukt en opgegeten door vogels. Ook is het mogelijk om het fruit te leveren aan goede doelen, zoals Stichting Aap of de voedselbank. Dit geeft alleen niet iedereen evenveel voldoening. Ook snoeien is voor veel boomgaardeigenaren een probleem. De tijd en de kennis ontbreekt. Huidige subsidieregelingen maakt het mogelijk om mensen in te huren de snoei te doen. Een professioneler aanbod zou hiervoor wenselijk zijn.  Dit kan bijvoorbeeld door agrarische natuurverenigingen worden opgepakt. Daarnaast wordt iedereen aangeraden een snoeicursus te volgen. Deze worden onder andere door de noordelijke pomologische vereniging aangeboden.

Naast fruit geeft een boomgaard ook veel belevingswaarde. Deze is ook te vermarkten. Een boomgaard kan bijvoorbeeld fungeren als trouwlocatie, theetuin, plek voor fotografie of ‘adopteer een appelboom’, waarbij jaarlijks een picknick en oogstactiviteit georganiseerd wordt. Ook mogelijkheden als een boomgaardkerkhof kunnen interessant zijn. Deze initiatieven zijn echter niet voor iedereen weggelegd, daarnaast is de markt hiervoor snel verzadigd. Een voorbeeld van een ondersteunende functie van een boomgaard was de camping IJsselhoeve, waar de bijeenkomst plaatsvond. De camping heeft enkele oude fruitbomen, maar gaat in het najaar de complete beplanting aanpassen. De camping wordt landschappelijk aangekleed en hierbij worden waarschijnlijk ook nieuwe fruitbomen geplant. De ondernemers zien deze landschappelijk verbetering als een meerwaarde voor hun bedrijf.
 
Als laatste werd opgemerkt dat in het gesprek het niet gegaan is om natuurwaarden terwijl een boomgaard erg belangrijke ecologische waarden kan hebben, zeker wanneer er niet gespoten wordt. Dit kan bevorderd worden door bijvoorbeeld biologische bestrijding en nestkasten. Veel dieren in je boomgaard draagt ook bij aan de belevingswaarde van je boomgaard.

 

Boomgaardbijeenkomst in Welsum

Op 29 februari 2012 deed de mobiele tentoonstelling met boomgaardbijeenkomst het dorpshuis in Welsum aan. Het voelde als een thuiswedstrijd aangezien de stichting haar jaarlijkse sapdag houdt op boerderij de Blankemate in het nabij gelegen Nijbroek en de sapmobiel die dan de het fruit verwerkt tot pakken sap uit Welsum komt.

De meeste bezoekers kwamen uit de omgeving. Enkelen kwamen van verder weg. Zij kwamen even kijken omdat zij in de buurt waren of omdat een bekende in het boekje ‘Appels en peren langs de IJssel’ staat. Ook waren drie geïnterviewden aanwezig: de heer Gerard Huiskamp, de heer Wim Lugtenberg en de heer Adrie Hottinga. In totaal bezochten ongeveer 25 mensen de bijeenkomst.

Op de bijeenkomst werd naast de rondleiding langs de tentoonstelling ook weer een boomgaardgesprek over het verleden, heden en de toekomst van hoogstamfruit in de IJsselstreek gehouden.

Een deel van de aanwezigen heeft ook deelgenomen aan het boomgaardgesprek, waarin dieper werd ingegaan op verleden, heden en toekomst van de hoogstamboomgaarden. Het gesprek ging veel over het verleden. Dat was ook niet verwonderlijk met enkele oudgedienden aan tafel. De kennis van vroeger hielp echter ook goed om de knelpunten naar de toekomst te benoemen.

De bijeenkomst heeft ons weer nieuwe feiten en inzichten gegeven. Zo werd duidelijk dat in de jaren 30 van de vorige eeuw al lage bomen werden geteeld. Dit waren bomen met dikke stammen en een grote kroon, alleen heel laag. Van struik- en spilvormen was nog geen sprake. Ook bleek dat de herkomst van de bomen vooral in Brabant en Limburg lag. Er waren geen boomkwekerijen langs de IJssel. Een uitzondering hierop was boomkweker Braskamp in Olst. Het grootste deel van de nieuwe aanplant kwam dus uit Zuid-Nederland. Het valfruit ging met name naar de Betuwe en Duitsland voor verwerking tot sap en moes, maar ook naar Dokkum waar het werd gedroogd. En de vorstbestijding vond pas plaats nadat men zich had gespecialiseerd in de fruitteelt. Er werden overigens vraagtekens gezet bij de effectiviteit van de brandhopen die in het verleden in de boomgaarden werden aangelegd tijdens vorstperiodes.

Verder werd volop gediscussieerd over de diverse snoeitechnieken die er zijn. Iedere fruitteler snoeit op zijn eigen manier. Dat geeft ook een bepaalde diversiteit. Men moet vooral niet te bang zijn om te snoeien: ‘snoei geeft groei’ werd veelvuldig opgemerkt.

Naar de toekomst toe werden ook verschillende opmerkingen gemaakt, onder andere dat het plukken van hoogstambomen lastig blijft om het rendabel te maken. De verwerking van fruit tot sap zit in de lift. De Welsumse sapmobiel breidt haar werkgebied steeds verder uit. Er lijken wel kansen te liggen om de afzet van het sap te gaan organiseren. De gedachte van verkoop van fruit op stam, zoals dat vroeger gebeurde, komt dan ook weer terug. De financiële opbrengst van een boomgaard is divers, dat kunnen (landschaps)subsidies zijn, het eigen gebruik, verkoop langs de weg of meer georganiseerde afzet. Voor iedere boomgaardeigenaar is dat anders. Een aanwezige landgoedeigenaar met en nieuwe boomgaard zet de eerste jaren vooral in op subsidie omdat er nog geen fruitopbrengst is te verwachten. 

Er is ook nog kort gesproken over het maken van stroop. Dat zou desnoods in Limburg kunnen plaatsvinden in een gespecialiseerde fabriek, waarna de stroop in de IJsselstreek als lokaal product wordt verkocht.

 

Boomgaardbijeenkomst in Herxen

Op 15 febrauri 2012 was Stichting IJsselboomgaarden te gast bij Lien en Ben in het prachtige dorpshuis in Herxen. Hier hield de stichting haar tweede boomgaardbijeenkomst. Een bijeenkomst waarbij naast de rondleiding door de tentoonstelling ‘Appels en peren langs de IJssel’ ook een boomgaardgesprek over het verleden, heden en de toekomst van hoogstamfruit in de IJsselstreek werd gehouden.

De bezoekers waren erg divers. Ze kwamen van het platteland en uit de stad sommigen hadden een boomgaard anderen niet. Maar iedereen volgde met interesse de rondgang langs de panelen met informatie over de geschiedenis van de hoogstamfruitteelt in de IJsselstreek. De grote diversiteit leverde een boeiend boomgaardgesprek op. Er werd ter plekke een link gemaakt tussen iemand die op zoek was naar de Zwijndrechtse Wijnpeer en iemand die hier bomen van had staan. Net als tijdens de eerste boomgaardbijeenkomst in Voorst werd ook hier het onderhoud en dat met name de snoei als een moeilijk punt ervaren door de boomgaardeigenaren. Gebrek aan kennis en tijd zijn hierin beperkend.

Ook werden de activiteiten van Stichting IJsselboomgaarden besproken. Er werd veel waardering uitgesproken voor het bloesemfeest. Suggesties voor activiteiten tijdens komende evenementen waren er voldoende zoals mogelijkheid tot determineren van fruit, maar ook suggesties die niet met fruit te maken hebben, zoals noten, slacht, spelletjes voor de jeugd, schilders, mandenvlechters, doepakket (i.s.m. IVN) en spinnen. Hierbij moet geen natuurfair worden nagedaan, want die zijn er al genoeg.

De reden om een boomgaard te hebben is voor iedereen hetzelfde: een boomgaard is mooi. Producten zijn hierbij meegenomen, maar daar gaat het niet om. Het is belangrijk om oude rassen in stand te houden. Deze rassen zijn veel robuuster. Nieuwe rassen zoals de Elstar kunnen niet zonder chemische bestrijdingsmiddelen. Maar de jeugd kent de oude rassen niet en heeft ook weinig interesse. Het is een uitdaging om de jeugd warm te laten draaien voor de boomgaard. In Zwolle wordt een boomgaard aangelegd in een park. Dit wordt gedaan in samenwerking me scholen. De kinderen vinden het erg leuk. Het is belangrijk om scholen te betrekken bij boomgaarden.

Geld is belangrijk voor het voortbestaan van de boomgaard. Subsidie kan geld binnen brengen, maar een boomgaard kan ook geëxploiteerd worden. Bijvoorbeeld voor trouwerijen of als locatie voor campings of verhuur van huisjes. Ook bestaan er veel mogelijkheden in de hernieuwde interesse voor smaak en koken. Bijvoorbeeld met workshops in koken met oude fruitrassen. Hierbij is het verhaal en de emotie belangrijk. Het economisch exploiteren van de boomgaard is niet voor iedereen weggelegd.

 

Boomgaardbijeenkomst in Voorst

Op 1 februari 2012 was de tentoonstelling ‘Appels en peren langs de IJssel’ te zien in het dorpshuis in Voorst. Hier hield stichting IJsselboomgaarden haar eerste boomgaardbijeenkomst. Een bijeenkomst waarbij, naast de tentoonstelling met rondleiding, ook een boomgaardgesprek wordt gevoerd, waarin nadrukkelijk ook de toekomstige mogelijkheden van boomgaarden aan bod komen.
Circa 25 mensen waren op de boomgaardbijeenkomst afgekomen. De meeste hiervan zijn zelf boomgaardeigenaar. De tentoonstelling werd met veel belangstelling bestudeerd en ook de tijdens de rondleiding werd aandachtig geluisterd.
Na een glaasje appelsap begon het boomgaardgesprek. Veel bezoekers namen actief deel aan dit gesprek. Er kwamen veel vragen over onderhoud van boomgaarden, zoals: “Moet je anders snoeien voor een topopbrengst dan voor een mooie boom of voor verschillende producten (bijvoorbeeld cider of handappelen)?” en “Is een spiegel voor jonge bomen noodzakelijk en hoe vaak moet je dan waarmee bemesten?”. Ook was er bijzonder veel belangstelling voor onderstammen. Andere onderwerpen die aan bod kwamen waren grondsoorten, waterstanden, ziektepreventie, hulp bij het snoeien. De leden van de stichting en andere boomgaardeigenaren beantwoordde de vragen zo goed mogelijk.
In het tweede deel van het gesprek werd meer naar de toekomst gekeken. Producten stonden hierin centraal. Volgens de aanwezigen zijn de appels te gebruiken voor uiteenlopende producten, zoals handappelen (eigen verkoop of via groenteboer), appelsap (sapmobiel), cider, schnaps, gedroogde appeltjes, voer voor apen (Apenheul), azijn en stroop. Een van de bezoekers gaf een goede uitleg hoe je de beste schnaps maakt, maar vertelde er wel eerlijk bij dat dit eigenlijk verboden is. Daarnaast werden andere functies van de boomgaard genoemd zoals versterking van een recreatieve tak, zelfpluk, educatie (met of zonder leskist) en dagbesteding van een zorgboerderij. De boomgaardeigenaren maken zich zorgen over het verdwijnen van de kennis over onderhoud van de boomgaard. Zij zouden graag zien dat hoveniers meer van deze kennis hadden of dat AOC’s hier aandacht aan besteden, met snoeiacties in het gebied.
Het was een boeiende en inspirerende avond in het mooie dorpshuis in Voorts. De uitkomsten van deze bijeenkomst biedt stichting IJsselboomgaarden veel handvaten om nieuwe dingen op te pakken.