Stichting IJselboomgaarden

Beheer in de praktijk

Belangrijke uitgangspunt bij het beheer van de bomen en boomgaard is het gegeven dat de fruitbomen altijd geënte bomen zijn. De stam en de takken en daarmee de vruchten dragen de genetische eigenschappen van het fruitras, maar stam is geënt op een onderstam (het geheel aan wortels onder de grond). Deze onderstam is van een ras dat zeer goede eigenschappen heeft om zich te hechten in de bodem en zo een krachtig wortelstelsel kan bieden om voedingsstoffen uit de bodem naar de boomdelen boven de grond te brengen. Deze, door de mens geforceerde, combinatie van rassen, komt de fruitopbrengst ten goede maar vereist ook snoei van de takken van de boom. In de eerste jaren is er snoei nodig om de boom uit te laten groeien met een kroon (gesteltakken en eventueel een harttak). Deze vorm biedt ruimte voor om tot veel en grote vruchten te komen door een goede toetreding van licht en lucht. Regelmatige snoei van de oudere boom is nodig om in de kroon de licht- en luchttoetreding en vochtafvoer te vergroten en om aangetaste, beschadigde en uitgescheurde of afgedragen takken te verwijderen.

Ook de onderbegroeiing van gras en kruiden vraagt om minstens een keer per jaar maaien of beweiden om goed bij de bomen te kunnen komen voor het beheer en het oogsten. maar dit maaien en de afvoer van het maaisel zijn ook een middel om een variatie aan bloemrijke plantensoorten te bevorderen.

Praktisch betekent dit dat het beheer van een boomgaard zal variëren, afhankelijk van de doelen die de eigenaar nastreeft met de fruitbomen, het gras en de boomgaard als geheel. In de praktijk zien we bij boomgaardeigenaren een grote variatie in het toepassen van beheermaatregelen en ook nog in verschillende combinaties. Grofweg kan een beheerder kiezen voor intensief beheer, extensief beheer of ecologisch beheer.

Intensief beheer

Hoofddoel bij intensief beheer is fruitproductie. Het gaat dan om een boomgaard met een kleine variatie aan fruitsoorten, vooral appels en peren. De bomen zijn in strak plantverband aangeplant en vertonen weinig variatie in leeftijd en ontwikkeling. Vaak ontbreekt aanvullende beplanting als een heg of singel. De bomen worden jaarlijks gesnoeid gericht op productie en de ondergroei bestaat vooral uit grassen. De grond wordt bemest en (zeer) regelmatig gemaaid of beweid. Indien mogelijk wordt ook bestrijding van ziekten en plagen toegepast.

Extensief beheer

Bij het hoofddoel beleving is extensief beheer op zijn plaats. Het gaat hier om een boomgaard met een variatie aan fruitsoorten, rassen en boomleeftijden. De snoei van de bomen is minder frequent (1x  in de 2 tot 3 jaar). De ondergroei is een mengsel van grassen en kruiden en wordt 1 tot 2 x per jaar gemaaid (laat in de zomer). Ook tijdelijke begrazing is mogelijk. Plagen en ziekten worden niet bestreden. 

Ecologisch beheer      

Als de boomgaard vooral bedoeld is als verblijfplaats  voor allerlei planten en dieren dan is ecologisch beheer op zijn plaats. De dieren en planten hebben baat bij zo weinig mogelijk verstoring door beheermaatregelen. Belangrijke elementen in een ‘natuur’boomgaard zijn oudere bomen. Als bomen ouder zijn dan 40 jaar, dan ontwikkelen zich holten in stammen en die vormen een prima plek voor vogels en vele andere diersoorten om in te verblijven. Ook dood hout en afgestorven bomen zijn onderdeel van de boomgaard omdat zij kunnen dienen als plek voor het soorten die baat hebben bij dood hout in de boomgaard. Snoei om een aantal jaren is nodig om groei in de bomen te houden en om te grote verdichting van de kroon te vermijden. Het maaien van de onderbegroeiing kan 1 x per jaar plaats vinden, laat in de zomer, en het maaisel wordt afgevoerd om de bodem te verarmen.

Waarvoor kiest u?

Veel boomgaardeigenaren maken niet expliciet een keuze voor een bepaald beheerdoel. Ze willen èn een mooie landschappelijke aanblik én fruit om te eten en te gebruiken èn liefst ook volop vogels etc. Dat is prima, maar het betekent wel dat de beheermaatregelen die worden uitgevoerd, meer of minder ruimte bieden om tot elk van deze productiedoelen te komen. Daarom is het belangrijk om vooraf goed stil te staan bij deze vraag en vandaar uit te kiezen voor welk beheer met welke maatregelen je gaat uitvoeren in de boomgaard.

Welke beheermaatregelen zijn er?

Voor de verschillende beheermaatregelen wordt verwezen naar de beheerkalender die de stichting heeft opgesteld. (link naar de beheerkalender pdf) .

Wie doet het beheer?

Wie de diverse beheermaatregelen gaat uitvoeren, is een keuze van u zelf. Er zijn boomgerichte maatregelen (snoeien en productiebegeleiding) en bodemgerichte maatregelen (bemesten, maaien en of beweiden). Fruitbomen vragen om regelmatige snoei. Er zijn verschillende mogelijkheden om deze snoei uit te voeren.

  1. U voert de snoei geheel zelf uit. U kunt zelf leren te snoeien door deel te nemen aan een snoeicursus die wordt verzorgd door de Fruithof in Frederiksoord of door Landschap Overijssel. Een eerste introductie tot het snoeien is het volgen van deze leermodule of deze leermodule op internet. En er zijn diverse boeken waar de principes van het snoeien in staan beschreven. De vaardigheid en kennis van het snoeien ontwikkel je verder in de praktijk.
  1. U kunt ook de snoei samen met andere fruitbomeneigenaren of met andere vrijwilligers uitvoeren. Dus uw eigen inzet wordt daarbij verlangd! In de IJsselstreek zijn diverse hoogstambrigades die op deze manier werken. Door mee te werken op de snoeidagen groeit de kennis o.a. door te luisteren naar hoe wordt overlegd over de aanpak van een snoei. Dit kan bij het werken in uw boomgaard, maar ook extra door mee te gaan naar een boomgaarden waar in het seizoen wordt gewerkt.
  • In  de omgeving van Herxen/ Zwolle Zuid is er een brigade Herxen: coördinator Peter Auke Nicolai.
  • In Raalte is er de brigade IVN Raalte: coördinator Marit Maas.
  • In de omgeving van Heerde is er een brigade Heerde: coördinator Dick Verhagen.
  • In de omgeving van wilp is er een brigade Wilp: coordinatorenl: Jan Hogenhout of Theo van Schaik
  • In de gemeente Voorst is er een brigade Voorst: coördinator Gerard Friedhoff.
  • Rond Deventer werkt de brigade Deventer: coördinator Rob le Rutte. Deze brigade kent vooral leden zonder eigen boomgaard en werkt op locaties met boomgaardeigenaren samen.

Iedere brigade kent zijn eigen regels en voorwaarden en frequentie van werken. Wil je meer weten over de mogelijke inzet of wil je zelf lid worden, neem dan contact op met de betreffende coördinator.  

  1. U kunt de snoeiwerkzaamheden geheel of gedeeltelijk uitbesteden tegen betaling. Voor deze mogelijkheid kunt u contact opnemen met b.v. Hoogstamfruit IJsselstreek. Baarte de Rooy en Wim Voorhorst hebben jarenlange ervaring in het snoeien van jonge en oude hoogstamfruitbomen. Voor nadere informatie over mogelijkheden en kosten: Baarte de Rooy. Ook hierbij bestaat de mogelijkheid om zelf mee te werken en zo kennis en vaardigheid te ontwikkelen op het gebied van snoeien.

Nieuwe aanplant

Regelmatig is het nodig om jonge fruitbomen als vervanging of uitbreiding aan te planten. U kunt dit zelf bekostigen, maar het is altijd handig om even contact te zoeken met de gemeente over mogelijkheden van een aanplantsubsidie. Voor de aanschaf van enkele bomen verwijzen we graag naar onderstaande boomkwekers. Wilt u een groter aantal bomen aanplanten dan kunnen we u daarover adviseren.

Boomkwekerijen met een goed assortiment aan oude fruitrassen:

  • Kwekerij B. Jansen Manenschijn Dijkerhoekseweg 17, 7451 LV Dijkerhoek - Holten, tel. 0548-363486;
  • Boomkwekerij Hengeveld, Koopweg 11 in Aalten, tel. 0315-617311;
  • Boomkwekerij ten Elsen, Kempersdijk 50a in Neede, tel. 0545-293065;
  • Biologische-dynamische kwekerij De Vrolijke Noot, in Wapserveen (Drenthe);
  • Cultura biologisch-dynamische kwekerij, in Wilhelminaoord (Drenthe), tel 0521-381551;
  • Boomkwekerij H. Veldhuis in Hoonhorst;
  • Biologische hoogstamboomkwekerij De Sterappel in Varik (Gelderland);
  • Boomkwekerij de Batterijen in Ochten (Gelderland).

Keuze van de fruitbomen rassen

In de afgelopen eeuwen zijn er in Nederland vele fruitrassen geteeld. Soms zijn deze rassen in Nederland ontwikkeld, maar er zijn ook vele rassen uit andere landen aangeplant. Een deel van deze rassen is niet meer terug te vinden en ook niet meer beschikbaar voor aanplant. Maar het assortiment om uit te kiezen is nog zeer groot. Zeker wat betreft appel- en peerrassen. Om de keuze enigszins te vergemakkelijken, willen we een keuzewijzer ontwikkelen, waarbij je door het invoeren van enkele criteria een lijst met rassen krijgt geboden die aan deze criteria voldoen. Het is vervolgens aan u om de keuze zelf te maken en tot aanschaf over te gaan.

Deze keuzewijzer wordt gebaseerd op de zogenaamde oranjelijst. Op deze lijst staan de fruitrassen die ooit in Nederland zijn genoemd als aangeplant ras en waarvan we nog beschikken over een exemplaar en waarvan exemplaren in de handel zijn voor aankoop. Wanneer de keuzewijzer klaar is, is nog niet bekend.